Dzingili-dzangala

Fiti, Zulua tabernako ugezabakin. EZ aldizkarixa banatzera juan naizela aprobetxauta, tabernian atzia erakusteko eskatu detsat. Korredore estu bat dago Zulo-Maite-BBVA artian konpartiduta, BBK atziakin angulo rektuan amaitzen dan rektangulua, ranpa formako bi urteerakin (neure kontsulta pareko aldapa barrenera, eta Rufo Atxurra plazara doian kaletxora). Fitik kontau destanez:
    • Zoru naturala (lokatz/lurrezkua, “Maria Errota” tipokua, Fitin esanetan) patixo rektangular horren maillan dago; ez dago beherago doian drenaje biderik. 
    • Azken obran, taberniari alturia emon behar izan zetsen, insonorizaziño kontuengaittik. Horretarako, azpixa jan zeben, lokatzetan sakonduta; horretara, gaur egun dagon maillan geratu zan (kanpoko patixo rektangular horretatik 3 eskaloi beherago).
    • Zulua tabernan, beraz, ez dago drenaje “bajanterik”; horren ordez fosa septiko bat eraiki zeben, “piscina invertida” tipokua (trintxera perimetral bat), kanpora bonbeatzen dana. Ulertu dotenangaittik, jarixua eten bakua da. Hain zuzen be, Fitiri deigarrixa egitten jako komuna luzaruan erabilli barik dagonian, jarixua ur garbikua bihurtzen dala.
    • Obretan, kale aldera begira, ezker alderantz, arku formako egittura bat agertu zan (“zubi bat”, Fitin esanetan). Ez dakitt zer izango zan, kontuan hartuta kalia bera zoru orijinaletik 3-4 metro jasota dagola, rellenuekin beteta. Alkantarillen gangekin lotutako egitturaren bat?
    • Oin dala urte batzuk, Zuloko “porreruak” txarto ikusitta zeguazen herriko jentian partetik. Uste eze baiña, obra honetan hainbeste bihar egitten ikusitta, euren gaiñeko iritzixa aldatu zala, eta inguruko “viejuak” hurreratu jakezen, aholkuak emotera-eta. Baitta harremana estutu be. Eurak esanda daki Fitik, esate baterako, zona horretako hidrodinamikian barri (ura Uriarte aldetik datorrela, eta bertan biltzen dala); edo bertan aska bat zeguala “Dzingili-dzangala” izenekua (umiak bertara salto egin eta urtetzian onomatopeia). 
    • Azken hau entzunda, automatikoki datort burura 1735ko Deskribapen Anonimoko “Zingi Zango” potzua, Dendari-Gerrikabeitia bidegurutzian zeguana, metro batzuk gorago. Egittura berangaittik gabiz? “Idoaldegiko” zingira-potzu gune haundixari esateko izen generikua ete?