Dzingili-dzangala

Fiti, Zulua tabernako ugezabakin. EZ aldizkarixa banatzera juan naizela aprobetxauta, tabernian atzia erakusteko eskatu detsat. Korredore estu bat dago Zulo-Maite-BBVA artian konpartiduta, BBK atziakin angulo rektuan amaitzen dan rektangulua, ranpa formako bi urteerakin (neure kontsulta pareko aldapa barrenera, eta Rufo Atxurra plazara doian kaletxora). Fitik kontau destanez:
    • Zoru naturala (lokatz/lurrezkua, “Maria Errota” tipokua, Fitin esanetan) patixo rektangular horren maillan dago; ez dago beherago doian drenaje biderik. 
    • Azken obran, taberniari alturia emon behar izan zetsen, insonorizaziño kontuengaittik. Horretarako, azpixa jan zeben, lokatzetan sakonduta; horretara, gaur egun dagon maillan geratu zan (kanpoko patixo rektangular horretatik 3 eskaloi beherago).
    • Zulua tabernan, beraz, ez dago drenaje “bajanterik”; horren ordez fosa septiko bat eraiki zeben, “piscina invertida” tipokua (trintxera perimetral bat), kanpora bonbeatzen dana. Ulertu dotenangaittik, jarixua eten bakua da. Hain zuzen be, Fitiri deigarrixa egitten jako komuna luzaruan erabilli barik dagonian, jarixua ur garbikua bihurtzen dala.
    • Obretan, kale aldera begira, ezker alderantz, arku formako egittura bat agertu zan (“zubi bat”, Fitin esanetan). Ez dakitt zer izango zan, kontuan hartuta kalia bera zoru orijinaletik 3-4 metro jasota dagola, rellenuekin beteta. Alkantarillen gangekin lotutako egitturaren bat?
    • Oin dala urte batzuk, Zuloko “porreruak” txarto ikusitta zeguazen herriko jentian partetik. Uste eze baiña, obra honetan hainbeste bihar egitten ikusitta, euren gaiñeko iritzixa aldatu zala, eta inguruko “viejuak” hurreratu jakezen, aholkuak emotera-eta. Baitta harremana estutu be. Eurak esanda daki Fitik, esate baterako, zona horretako hidrodinamikian barri (ura Uriarte aldetik datorrela, eta bertan biltzen dala); edo bertan aska bat zeguala “Dzingili-dzangala” izenekua (umiak bertara salto egin eta urtetzian onomatopeia). 
    • Azken hau entzunda, automatikoki datort burura 1735ko Deskribapen Anonimoko “Zingi Zango” potzua, Dendari-Gerrikabeitia bidegurutzian zeguana, metro batzuk gorago. Egittura berangaittik gabiz? “Idoaldegiko” zingira-potzu gune haundixari esateko izen generikua ete?

 

MG-009, Kastillo Errekako edo Etxaburuko kobie

MG-009 kobia kargan from Oier Gorosabel Larrañaga on Vimeo.

140827: Iñaki, Gotzon, Oier.

Azkenian, MG-009ra (Amoroto) juateko astixa hartu dogu. Ez zeguan ur jarixorik, dana siku. Egixa esan, nik ti-ta topografia egin eta segiduan amaittuko genduala uste neban, baiña ez da hala izan: Unai eta bixok 120929xan allegau giñan puntora allegau gara, aurrera segiduta. 5 bat metrora, galerixiak “ukondo” bat egitten dau: 45º beherutz eta gero beste horrenbeste gorutz, paso estu eta kabroia osatuz. Iñaki allegau da lehelengo: haize korriente haundixa (epela) eta koko asko (batzu kanpotarrak, Meta) zeguala ikusi dau, horren ondorixoz salida batetik hurre gagozela pentsau dogu. Gotzonek sedimentuak aloktonuak dirala esan dau; bera saiatu da gero, hankaz aurrera, baiña “ukondo” forma hori ezin izan dau pasau eta punto horretan atxur-lana bihar dala esan desku; halan be, bestekaldia ikusi ahal izan dau eta galerixiak modu bardiñian segitzen dabela esan desku. Gaur total siku zeguan ukonduori, baiña badirudi ura dabillenian sifonau egingo dala, haizian pasua itxitta (izan be, 120501ian konprobau nebanez,  aktibo dagonian ez da haize korrienterik egoten). Kanpora juatia erabagi dogu; arrakala formako salan argazkixak etara doguz.

Bio aldetik, Arrakala eta Ukonduan artian (illuntasuna %100) jaso dittudaz: Ischyropsalis, marraskillo planua, 2 Meta? (zurixka bat, arrarua); sarreratik hurre (illuntasuna %90), Gyas eta 6 bat molusko txiki. Bidian zihar Lithobius be ikusi dot, baiña ezin izan dot harrapau.

11.30ak aldera kanpuan genguazen; Gotzonek brujula/eskaliakin poligonal probisionala marraztu dau, eta goiko basotik prospektatzeko aprobetxau dogu, MG-016 eta Ajubita basarrira igotzen dan bidian artian, sumideroren baten billa. Ez dogu horren itxurarik dakan ezer ikusi, MG-008 Ajubitako lezia kenduta (baiña hango haizia MG-009kua baiño askoz be txikixagua da, eta ez dirudi handik urtetzen daben beste ur tragau leikianik). Edozelan be, datuak ordenadorera pasatzian norabidia haraxe doiala ikusi dogu, Ajubitako lezara.

Bide batez, Ajubita basarrira igotzen dan pista honen hasieran, motan kontran, katalogatzeko moduko zulo bat topau dogu (sarrerako argazkixa hartuta, baiña GPS-ak ez dau sateliterik topau). Espatula kolpe txiki batekin pasau leike, eta jarraipen argixa 6 bat metrotan gitxienez; haize korrientia dakanik ez dirudi.

XXXXkin egon gara gero:

• ·         Toponimia: itturri hori ezagutzen dabe, baiña ez daka izen propiorik; guk esan gentsen arte ez zekixen hor koba bat zeguanik be. Goiko basua eurena da, eta Etxaburuko basua esaten detse; beheko errekiari, barriz, Kastillo Erreka. Nere ustez, bata zein bestia baleko izenak dira koba honendako (bixak jasoko doguz fitxan, eta ikusiko dogu zein lehenetsi).
• ·         Etxaburuko baso horretan dago “beste leza” hori (Antuaneri esan zetsena), haitz baten onduan, metro bat zabaleko sarreriakin. Antza danez, oin dala urte batzu sasitzan zebixan bati hankapeko lurrak fallo egin zetsan eta barruan erdi-sartuta geratu zan, eta gero harrixak botatzen nahikua jausten zirala ikusi zeben. Egunotan jo daben piñadixan inguruan ei dago, beraz oin momentu ona da haren billa ibiltzeko; interesa haundixagua da, kontuan hartuta M-009ko haize indartsuori handik etorri leikiala.
  

G-52 sifoia

140504: Damien, Laurent, Lotina, Antua, Oier.

G-52 lezara (Ispaster), azken sifoia buzeatzera.

Damien gurian speleo-urpekaritza-astia pasatzen diharduala, ixa egunero gabiz hara eta hona sifoirik sifoi; gaur, jente gitxi genguazela eta Lotina etorri jaku errefuertzo modura. Horra hor, zelan gaur, lau eliteko esploratzaillien artian suertau naizen. ¿Neure helburua? Traba larregi ez egittiakin, konforme.

11:00ak aldian sartu gara zulora, eta helburura allegau eta dana prestau eta gero, 13:00etan sartu jakuz frantximantak urpera; 3 ordutako itxaronaldixa adostu dogu, eta Loti eta bixok han egon gara, geldi, bakotxak bere erara denporapasan: bera anorak moduko baten, ni manta reflexibopian karburuakin. Antua gixajua Laurenti laguntzen busti da, eta hara eta hona ibilliaz berotu dau korputza.

16:00ak inguruan agertu jakuz barriro, programautako moduan; 20 bat metrotako sifoia izan da, eta horren ostian 500 metro inguru galeria aereo, morfologia bardiñakin edo haundixago, eta beste sifoi baten geldittu dira. Ustez Urgitxiko norabidian, topografian konfirmatzeko pendiente.

Kanporako bidia, neketsuagua izan bada be, bizkorragua egin jaku danori; biharbada 5 lagunen artian 8 petate mobitzian “entretenimentuangaittik”... Ni neu, halan be, bakarra eruan dot denpora gehixenian, ¿zaharrenari deferentzia, edo bizkorrago urtetzeko gogua? Gauza bixetatik pizkat, seguraski. Frantses pizkat ikasteko aukeria izan dot be (ta gueule / tais-toi arteko desbardinttasuna, baitta con / connard artekua be...); halan be, nere Molière osuak burutik alde egin desta sarrerako atasko lotsagarrixakin, Damien lagundu nahi eta ezinda zebixala.

Toponimia: kanpuan genguazela, barrankotxo horren izenangaittik galdetu detsagu bikote bati; euren ustez paraje guzti horri “Orain” esaten jako (“Orañegi-gain” izan leike, nere ustez) halan be, Ispasterkuak izanda be ez ziran auzo horretakuak, eta esan deskuenez, leku horrek beste izen bat izan leike. Kotxia hartuta Etxetxu eta Orañegiraiñok bajatu naiz, galdetzeko asmotan, baiña ez batian ez bestian ez dot arimarik topau. Hurrengorako.

Bio: ez dot ezer harrapau. “Paulova” meandruan pseudosinella txiki bat harrapatzera nindoiala, guantiak beheraiñok jausi jataz eta azkenian ez kokorik ez guanterik (eskerrak Lotinari, harek hartu destaz); gero, sarrerako bertikalian, Lithobius bat erdi-ikusi dot; Lotinak, potzu baten, koko batzu ikusi dittuala esan desta, baiña nik neuk ez dittudaz ikusi, eta gaiñetik pasau biharra genkan, dana lokatzez beteta; eta, azkenik, sarreran ataskauta nenguala tetxua opilioiz beteta ikusi badot be, ez zan lagiñak hartzeko ez lekua ezta momentua be.

Paleontologia: Antuak kuadrupedo txikixan eskeletoko lagin batzu hartu dittu Tanari eruateko.

Ispasterren, aztarnategi-ikusketan

140208: Josu, Iñaki, Idoia, Tana, Oier.

Ispasterren, Amillaga, Urtiaga I eta Otoioko Jentilkobak ikuskatzera.

Lehelengo, kafetegixan nomenklatura gauzak argitzen egon gara. Larrotegiri buruz, GEV-ek 3 katalogau zittuan bakarrik eta Lekittoko Udalan Planuak (LUP), 5. Arkeologikoki batzu esanguratsuak diranez, GEV-ek izendatutako hiruren izenak lehenetsiko doguz. Beraz halan geratuko da gauzia:

·         IS-019 Larrotegi III geratuko da. Hortan danak koinziditzen dabe (GEV-1033 eta LUP-13).

·         IS-020 Larrotegi II izentauko dogu, GEV-752 legez (LUP-14 Larrotegi IV izentatzen daben arren).

·         IS-021 Larrotegi I izentauko dogu, GEV-1032 legez (LUP-16 Larrotegi II esaten detsan arren).

·         IS-022 Larrotegi IV izentauko dogu (GEV-en kataloguan ez dago; eta LUP-15 Larrotegi I izentatzen dau, baiña izen hori okupauta dago).

·         IS-023, azkenik, Larrotegi V geratuko da (GEV-en kataloguan ez da agertzen, eta LUP-12kin koinziditzen dau).

Amillaga, Tanan esanetan, aztarnategirako leku ona da; halan be, lur-geruzia galduta dago eta, iñun izatekotan, beheko ortuetan egongo dira aztarnak. Etxekuei abisua pasauko detsegu, begixak zorroztu deixezen.

Urtiagan, sarrerako kata inguruak begiratu doguz, baiña hori baiño gehixago zuluan barrukaldia egin jaku deigarrixa: morfologixia (ur estankauan formak) eta arrasto arkeologiko kontenporaneuak. Kanpoko eurixak labar-artiari buruz luzaruan berba egitteko aukeria emon desku, eta danok ikasi dogu zeozer. 3 saguzar txiki ikusi doguz; eta meta 2, lithobius 1 eta marraskillo luze 2 jaso dittudaz. Kuebia hegi baten badago be, dolinian honduan lur-desplome barri-barrixa be ikusi dogu, azpittik ura dabillen seiñalia.

Ispasterko elizan zeozer pikau ostian, Zatikan gora juan gara. Han egon gara, Jentilkobako konplexu abeltzain-ikazkin posibliari buruz elukubratzen, erdiko harri-askia alde guztietatik begiratzen. Tanak lapak eta mangoliñuak lokalizau dittu (lurrazalian, begi bistan! Nik ez nittuan ikusi lehengunian) eta, aurreko aztarnategixetan legez, bere notak eta neurrixak hartu dittu. Nik 3-4 masma jaso dittudaz.

Osoloko sorpresia

Argazkiak.org | Osolo 1º buceo © cc-by-sa: ades

140105: Laurent, Eusebio, Mikel eta bere aitta (Osolo basarriko familiakuak), Niko, Tomax, Oier.

                                                                                                              

11.00etan geratu gara Kai tabernan Laurent eta bixok. Bertara agertu jaku Eusebio informatzaille fiña be. Osolora juan gara zuzenian, sifoian ikustaldi bat egittera; esan bihar da ez genkala esperantza askorik, galerixian formiangaittik. Haitzuluan sarreran genguazela, han agertu jakuz Osolo basarriko aitta-semiak; aitta gaztetan sifoiraiñok sartutakua da, eta semia sekulan bez; barruraiñok lagundu gaittue, Eusebiokin batera, eta han ibilli dira Laurenten materixala karriatzen (eskerrak: nik nahikua bihar nekan Niko eta Tomax jagoten...). Aittan esanetan, lehen galerixia altuagua zan, ezagun da oin sedimento gehixago dagozela; gaiñera, euri sasoietan nahikua korrientia ei da goiko sarrera honetatik urak urtetzia.

Harixa ipiñi eta han sartu da Laurent. Hasierako inpresiñua txarra izan da: sifoiak sonda haundirik ez (gerriraiñok-edo), eta jarraibide bakarra, estua eta txikixa. Handik pasatzeko aletak erantsi bihar izan dittu, eta halako baten... desagertu. Ordu erdi bat-edo pasau dogu, argittasunen bat somatzen genduala baiña gehixenetan sifoia illuna; luze xamar eritxitta, puspilluak eta hantxe agertu jaku barriro Laurent. Hauxe izan da bere kontakizuna: sifoia bera 40 bat zentimetrotakua dala, edozeiñek errez pasatzekua (hobe botilla txiki batekin, badaezpada) eta gero segiduan galeria aereuan sartu dala; erreka aktibo batekin, eta sifoi aurreko tramuan dimentsiño hirukotxekua (10 m altu, 8 m zabal beraz). Progresiño erreza egin dau zati baten, eta seguridadiangaittik atzera egin dabela.

Ahozabalik geratu gara emaitziakin. Ez genduan iñundik iñora halakorik espero (Osolotarrak, gitxiago). Oin pendiente geratzen da ikustaldi hobia egittia lagun batzun artian, gero topo eta bestelako biharrak preparau ahal izateko.

Toponimia: Nahiz eta jatorriz seguraski “Olasolo” dan, Mikelen aittari galdetuta, basarrixan eskritturetan be “Osolo” formia agertzen da antxiñatik. Beraz, “Osolo” formia lehenetsi bihar dogula dirudi. Bestalde, haitzuluari berari “Osoloko kobaue” esaten detsela diño; “urbegixa” ez behintzat.

Etnografia: ez dabe sekulan kobiari buruzko kondairarik entzun; halan be ondiok aittitta bizi jake, eta galdetuko detse.

(...)

Mugi (aka Mugako zulu)

130427: Unai, Josu, Idoia, Gotzon, Oier.

Unaiek daka azken berbia, baiña nere ustez klaru dago: katalogo asuntuetarako Mugi izena erabilli biharko gendukiala uste dot (Mugi ondarrutarrez = Mugie gernikarrez = Mugia eibartarrez), baiña... deklinatzerako orduan Mugatik, Mugara, “Mugako zulu” (ondarrutarrez noski).

Gaur desobstrukziñuakin jarraitzera, gure mutxatxuak perretxiko garbiketia egin eta gero, eta egunotan euri gitxi egin dabela aprobetxauta (atzo truxalak bota zittuan, baiña ondiokan ez da leza barruko ur dinamikan igarri). Espatula kolpe majistralak emon dittuez Gotzonek eta Josuk, baiña halan be taladruan baterixak uste baiño gitxiago iraun detse. Proba tekniko batzu egin biharko diraz...

Unai, Idoia eta ni Shangai paso azpixan zain genguazela, argazki speleosujerente batzu egitteko aprobetxau dot. Koko troglobiuen arrastorik be ez dot ikusi. Unaiek fosil nahikotxo identifikau dittu; argazkittara gatozenian kontuan hartu,primer plano batzuk etaratzeko.

---------

SHANGHAIKO MAGOAK

Ondarrutarren  batek oraindik asunto "korapilatsu" bat dauka esku artean konpondu beharra, hori argi dago, ekipatzeko orduan. Asuntu elektrikoan ere ez gara txarto ibili, baina ez da nahikoa izan. 

Perretxikoen sasoia ere badirudi amaitu zaigula Mugin, Ertzaintzak egin du bere lana. Basoko jabeak ere egin du bere lana dirudienez, heldu garenean pinu pilo bat botata aurkitu bait ditugu Mugiko Zulurako sarrera oztopatzen.  

Berez 7 magia truko egin behar omen genituen, eta 4rekin etxera joan behar izan gara, oraindik Mugiko Zulu ez baitzaigu uzten sartzen. Malefizioren bat bota omen digu etorri ezin izan den LIDAR-Lari batek? Eta atzean gela bat ikusten da, gelatxo ederra. Hurakanik ez, baina haizetxoa bai. Iñeritze bezala hoberenean itxi egingo al zaigu? Orubixeko errekan "bainatu" ahal izango ote gara inoiz? Hurrengo kapituluan... El Desenlace!

Mereludin eta Kurtxian

Argazkiak.org | Amillaga © cc-by-sa: ades

(130420ko informaziñua; koordenadak eta datu sensibliak artxibuan)

Goizez, Oier.

Lehelengo Amillagako aterpia ikustera (IS-46 kodigua emon detsat). Marga estrato gogor biren arteko hutsunia da, toki batzutan 2m altu eta 2m sakon hartzen dabena. (...)

Argazkiak.org | M-16 © cc-by-sa: ades 

Gero, M-16 kobako bigarrengo sarreria hobeto ikustera. Errez allegau naiz bertara, eta bestia lako urteera bat da, garrantzirik bakua. Antxiñako galerixa bat da, gero rekonstrukziño formekin estalitta, eta atzera be higatuta (kolada baten ondo ikusten da). Topo osatu, eta listo.

Argazkiak.org | Zulueta errekaburua © cc-by-sa: ades 

Azkenik, Mereludi portu gaiñera igo naiz, Zeleta basarri azpiko sakunian neguan ikusten dan lurrun kolumnian jatorrixa argitzera. Zeleta gaiñekaldeko basarrikuei galdetuta, ez dabe han kobarik ezta ur epeleko itturririk ezagutzen. Errez allegau naiz behera, sasixak ondiok indarra hartu barik dagozelako. Marga motako harrixa ikusten da erreka barrenetan, eta leku baten formaziño pseudokarstiko kurioso bat topau dot (M-27 kodigua emon detsat): hiru hundimentu, lurpeko ur korriente txiki baten gaiñian lerrokatuta. 20 bat metrotako tramuan ura lurrezko galerixa batetik doia (40x20 zm), eta biharbada hor hartutako humedadiak eragin leike egun hotzetako lurrun hori.

Arratsaldian Esteban, Saioa, Gari, Nikole, Danel, Mario, Niko eta Oier.

(...)

Txantantorretik behera Abittagaraiñok jaitsi gara.

Bidian, Mariok leza bat señalau desta, Txintxillarra izeneko parajian. Bere esanetan “ba daki bertan ibilli garala”, eta bai: neri IS-26ko potua begittandu jata (ez naiz barruraiñok sartu). Halan be, koordenadak ez deste koinziditzen kataloguan dakagunakin (eta bixak ED50 dira). (...) Barriro bueltau biharko gara, gauzia argitzeko.

Abittagan, sarrerako rejia ondo topau dogu, nahiz eta torlojua soltatzia asko be asko kostau jakun (ugartuta). Mario, Esteban, Gari, Niko eta bostok sartu gara, galeria printzipala ezagutzera. Formal-formal ibilli dira danak (saltorik ez, korrikarik ez, saguzarrei molestau ez) eta uste eze asko gustau jakela esperientzixia (euretako gehixenak estraiñekotz sartzen ziran kueba batera).

Txantantorrera bueltan, Mariok leza gehixago erakutsi nahi izan destaz, eta bestiak etxera bialduta basuan sartu gara.

Lehelengo, IS-27tik pasau gara. Mariori inguru horretako toponimuaz galdetuta, ondoko basuana esan desta: Abosolo (gure kataloguan lezia Mandolarre izendatuta dago, mendixangaittik). Kasu honetan, koordenadak koinziditzen dabe: (...)

(hamendik aurrerako hiruren deskribapena eta izendapena bat ez badatoz, nere akatsa da; hurrenguan konprobau)

Argazkiak.org | Aterreta © cc-by-sa: ades 

Lehelengo ikusi dogun leziak sarrera biribilla daka, 1x1 metrokua, eta 10 bat metrotako potzu bakar eta zabala ikusten da, kanpai forman, derrigorrez sokaz jaistekua. Honduan harri txintxarrezko solu planua ikusten da. Haize korrienterik ez. Badirudi katalogauta ez dagola, eta beraz IS-47 kodigua emongo detsagu. Proposatutako toponimua: Aterreta (mendixan izena). (...)

Argazkiak.org | Abosolo II © cc-by-sa: ades 

Bigarren ikusi doguna, potxi baten ertzeko arrakala baten dagon lezia. Lehelengo jaitsieria arrakalatik egin leike, oposiziñuan, 4 bat metruan, repisa bateraiñok. Repisa horretan zulo txiki bat dago, penetrablia, eta bertan burua sartuta 15-20 bat metrotako jaitsiera sinuosua ikusten da, arrakalian norabidian, eta harritxintxarrezko solua distingitzen da. Haize korrienterik ez. Begibistan dagon tramua librian jaistekua dirudi, baiña hobe materialakin etortzia badaezpada. Hau be ez dirudi katalogauta dagonik, beraz IS-48 ipiñiko detsagu. Proposatutako toponimua: Abosolo II (hau be Abosolo izeneko basuan inguruan dagonez). (...)

Argazkiak.org | Aitzgane © cc-by-sa: ades 

Hirugarrena, Aitzgane mendiko tontor aldian dago. Sarreria oso txikixa bada be (20x30 zm) errez desobstruidu leike. Burua sartuta, haize korriente minimua somatzen da. 20-25 metrotako potzu bertikala ikusten da, eta harrixa botata bertan gelditzen dala dirudi. Barrixa dirurixanez, IS-49 kodigua emongo detsagu. Proposatutako toponimua: Aitzgane. (...)

Oharrak:

-         Mariok interesa daka kobetan, loibei erakusteko-eta, eta Txotxinkobia zalakuan Jentilkoban egonda dago (“Kaltzaburu” izen okerrez katalogauta dagona, borda baten arrastuak dittuana). Azalpen batzuk emon detsadaz Txotxinkobia aurkitzeko.

-         Kurtxian “poto” esateko berba lokala “potxi” da (potxixa). Beraz: potxittik, potxira, potxian, potxiko...

-         Mendi publikua (propiedade pribaua ez dana) izendatzeko berba generikua “usa” da.

-         Mario umia zala, Txantantorretik Urgitxira juaten ziran, hango errotan garixa apurtu, eta uruna ekartzeko bueltan.

-         Bere esanetan, oin dala denpora bat zundaketa batzu egin ziran, Abosolo ingurutik pasatzen dan fraktura horretan (Oiz mendittik ei datorrena) gasa egon zeikialakuan. Fraktura horrek dolina-lerro batekin koinziditzen dabela dirudi (LIDAR-rian begiratuta).